Jean Froissart over het beleg van Calais (1347)

Toen in 1328 de laatste Franse koning van Capetingerdynastie stierf, vond de ambitieuze Engelse koning Eduard III dat hij recht had op de Franse troon. Hij was immers niet alleen het neefje van de gestorven koning, maar bezat ook een groot deel van Frankrijk. Filips VI van Valois werd echter tot koning gekroond. Daarom begon de Engelse vorst in 1337 een oorlog die langer dan honderd jaar zou duren.

Eduard III liet zich in Gent als koning van Frankrijk kronen. Dichtbij het Normandische stadje Crécy kwam het tot een eerste confrontatie. Daar versloegen de piekeniers en longbows van Eduard III het machtige Franse leger dat stevig in de meerderheid was. Na de onverwachte overwinning greep de Engelse koning de kans om Calais te belegeren. Deze kuststad was vanuit strategisch oogpunt erg interessant. Als Engeland Calais kon veroveren, zou het de controle over het Kanaal verzekeren. De beroemde kroniekschrijver Jean Froissart schreef over de wanhopige, uitgehongerde inwoners van Calais toen na elf maanden van belegering alle hoop was verloren: ‘Na het vertrek van de Franse koning met zijn leger, zagen de burgers van Calais in dat alle hoop verloren was.’

In de hoop dat hun stad gespaard zou blijven, gaven zes vooraanstaande burgers van Calais zich over, vervolgde Froissart: ‘Toen de zes zich presenteerden aan koning Eduard III, vielen ze op hun knieën en smeekten met opgeheven handen: “Meest galante koning, zie hier zes burgers van Calais, allen poorters, die u de sleutels van de stad brengen. Wees grootmoedig en heb genade en medelijden met ons.” Al de baronnen, ridders en jonkers die daar massaal verzamelden, huilden bij dit aanzicht. De koning bekeek hen boos, want hij haatte de inwoners van Calais door de grote verliezen die hij had geleden op zee, en hij beval hen te onthoofden. Alle aanwezigen smeekten de koning genadevol te zijn, maar hij wilde niet luisteren. Tot zijn hoogzwangere koningin op haar knieën viel en met betraande ogen sprak: “Ah, goedhartige sir, sinds ik met jou de verraderlijke zee overstak, vroeg ik je nog nooit om een gunst. Nu vraag ik je nederig, in naam van de zoon van de heilige Maria en jouw liefde voor mij, om genadevol te zijn voor deze zes mannen.” De koning staarde haar in stilte aan en zei na een tijdje: “Ah, lady, ik wou dat je elders was geweest. Je smeekte me zo dat ik je niks kan weigeren. Ik leg hun lot daarom in jouw handen.”’ Zo redde het medelijden van de Engelse koningin de burgers van Calais.

De beeldhouwer Rodin maakte een indrukwekkend kunstwerk over de zes burgers van Calais die hun stad verlieten om zich over te geven aan de Engelse vorst.

Jean van Wavrin over de Slag bij Azincourt (1415)

Na de val van Calais, brak de pest uit in heel Europa en modderde de oorlog maar wat aan. Jarenlang volgden veldslagen en wapenstilstanden elkaar op. Tot in 1415, toen stonden zesduizend Engelse boogschutters en een duizendtal ridders te voet tegenover meer dan dubbel zo veel Franse goed uitgeruste ridders te paard, op een modderig akkerlandschap nabij Azincourt. De Vlaamse kroniekschrijver Jean van Wavrin was getuige van de veldslag: ‘De Fransen stelden hun bataljons op tussen twee kreupelbosjes. De compagnieën zaten op de grond rond hun vlaggen, wachtend tot de Engelsen oprukten. Soldaten legden oude ruzies bij. Sommige kusten en omhelsden elkaar, wat ontroerend was om te zien. Sommige ontbeten. Zo bleven de Fransmannen tot negen of tien uur ’s morgens daar, ervan overtuigd dat de Engelsen hun overmacht niet konden neerslaan.’

De Engelse koning gaf zijn boogschutters het bevel naar voren te trekken en een dodelijke regen van pijlen af te vuren. Van Wavrin zag het gebeuren: ‘De Fransen, die hen zagen komen, zetten zich in formatie, ieder onder zijn vlag, de helmen op hun hoofden. Trompetten en klaroenen klonken over hun hoofden. De Engelse pijlen vielen zo hevig en luid suizend, dat niemand zijn hoofd durfde op te richten. Franse ridders reden in op de Engelse boogschutters, die zich achter scherpe staken verscholen. De paarden struikelden over de staken en de boogschutters slachtten de ridders snel af. De overgebleven paarden vluchtten toen ze de pijlen zagen neersuizen, gevolgd door vele Fransen. De Engelse boogschutters zagen dit en gooiden hun bogen weg en trokken met hun zwaarden, strijdbijlen en hamers op. Ze doodden elke vijand zonder genade. Ook de  koning gooide zichzelf in het krijgsgewoel met zijn ridders.’ De Engelse koning zag dat een miraculeuze overwinning nabij was, maar hoorde ook dat er Franse versterkingen aankwamen. Hij moest maken dat hij weg kwam. ‘De Engelse vorst verkondigde dat iedere gevangene onmiddellijk gedood moest worden. Maar de Engelsen weigerden, vermits de Franse gevangenen aardig wat losgeld konden opleveren. Toen de koning dit hoorde, beval hij een tweehonderd boogschutters om elke gevangene te executeren, wie het ook was. Toen de Fransen zagen hoe de edelen koelbloedig werden onthoofd en in stukken werden gehakt, vluchtten ze meteen weg. Vele van de cavalerie konden ontsnappen, maar diegene die te voet waren stierven bijna allemaal.’

Die dag stierven een honderdtal Engelsen. Meer dan zevenduizend Fransen, waaronder hoge edelen zoals de hertog van Brabant, lagen dood in het slijk bij Azincourt. De Engelsen waren oppermachtig en hadden het noorden van Frankrijk in handen. Tot het boerenmeisje Jeanne D’Arc de Franse legers aanspoorde om terug te slaan. De kansen van Frankrijk keerden. Hoewel Jeanne op de brandstapel stierf en de Bourgondiërs de kant van de Engelsen kozen, slaagden de Fransen erin hun rijk te herstellen. In 1453, meer dan honderd jaar na het begin van de oorlog, was er eindelijk vrede.

Meer info? Dit artikel verschijnt binnenkort in Blikopener. De website van Eyewitness to History.

Op de eerste pagina staat een indrukwekkende kaart uit 1914 van de Franse tekenaar Louis Trinquier waar ik minutenlang naar staar. Ik blader door de blauwgrijzige tekeningen tot het einde van het stripverhaal. Daar vind ik – ik moet eerlijk toegeven tot mijn verrassing – een grondige historische achtergrond bij het verhaal.

Een stripverhaal over de Eerste Wereldoorlog heeft zo zijn risico’s. Is het geweld niet overdreven? Zit het vol clichés? Is het wel historisch correct? Dit laatste heeft Adriaenssens goed begrepen. Het is onderbouwd met goed onderzochte historische bronnen. En hij onderscheidt duidelijk de waargebeurde verhalen (de drie soldaten hebben echt bestaan) met een fictieve rode draad (ze hebben elkaar nooit ontmoet).

Als historicus ben ik verwend. Prachtig om te zien dat de Eerste Wereldoorlog op deze manier herdacht wordt. Dit is van onschatbare waarde voor het Nieuwpoortse erfgoed en kan als educatief materiaal gemakkelijk de stoffige handboeken vervangen. Als liefhebber van graphic novels blijf ik wat op mijn honger zitten. De tekeningen hadden iets rauwer gemogen en het verhaal leest wat stroef. Maar ja, het is duidelijk: Na ‘Odon’ bewijst Adriaenssens opnieuw zijn vertellerstalent. Ik hoop dat we de komende jaren nog strips over de Eerste Wereldoorlog van hem mogen verwachten.

Meer info? Adriaenssens op de Zevende Dag, een kort VRT-interview, Strip Turnhout en een tekst van de auteur.

Philomonds verhaal gaat verder: ‘We vertrokken die maandagochtend in alle vroegte. Vader had vernomen dat de Belgische militairen niemand op of rond het kerkhof zouden toelaten, maar om dit verbod te omzeilen had hij reeds een plannetje gesmeed. Hier en daar kluste mijn pa bij als tuinman, zo bekommerde hij zich om het onderhoud van de kloostertuin van de Zusters van Barmhartigheid. Moeder Overste had hem een sleutel van het toegangsdeurtje van de tuin toevertrouwd. Daarlangs bereikten we de speelplaats van het schooltje dat door een muur gescheiden was van het kerkhof. Vader had een klein laddertje meegebracht zodat ik met mijn neus net over de muurrand kwam. Op het kerkhof liep een tien- of twaalftal soldaten van het vuurpeloton zenuwachtig op en neer. Even later werden de twee ter dood veroordeelden door geüniformeerde mannen – ik denk dat het gendarmes waren – tussen de graven door naar een zijmuur van de Onze-Lieve-Vrouwekerk geleid. De jongens werden geblinddoekt, een officier schreeuwde bevelen en het executiepeloton zette zich op een rij en schouderde het geweer.’ Philemond (foto hieronder) herinnert zich dat het toen even ijzingwekkend stil werd. Alsof de tijd stilstond. Tot de officier het bevel tot schieten gaf: “Feu!” Philimond knijpt de ogen dicht: ‘Dat hoor ik nog altijd: hoe ongelijkmatig de schoten klonken en hoe het even duurde voor de eerste soldaten de trekker overhaalden. Alsof ze een fractie twijfelden om deze brutale daad te plegen.’ Vanachter de kerkhofmuur zag de zesjarige Philemond de twee ongelukkigen neerzijgen. ‘Maar geen van beide was dood want ze bewogen nog. Het kon niet anders of enkele schutters hadden bewust slecht gemikt. Ik meen zelfs dat je vandaag nog de kogelinslagen in de kerkmuur kan zien. De officier die het genadeschot moest geven, aarzelde en duwde ten slotte zijn pistool vastberaden in de handen van een ondergeschikte. Onbewogen maakte die het werk af en schoot de halfdode sukkelaars achter het oor. Vader heeft me van het laddertje geholpen en zwijgend zijn we weer naar huis gewandeld.’

Fotograaf Philip Vanoutrive bezocht samen met een vrt-reportageploeg tientallen honderdplussers. Hij ondervroeg hen over hun Eerste Wereldoorlog, nu bijna honderd jaar geleden. Het eindresultaat is een ontroerend en belangrijk boek, waarin je als lezer de betrokkenheid van de interviewer voelt. ‘De gastvrijheid en de warmte waarmee al deze dames en heren mij ontvingen, putten ze niet uit het verlangen of de trots om eens op televisie te komen, of in een boek geciteerd te worden. Allen bedankten mij uitvoerig bij het afscheid. “Omdat ge naar mij hebt willen luisteren”, klonk het telkens expliciet.’ (p. 11) De auteur maakte van elke getuige een foto: ‘De portretfoto’s moesten de waardigheid van deze kranige dames en heren uitstralen.’ Zo zijn de foto’s ook geworden: kleurenfoto’s van gezellige, gewaardeerde getuigen. De persoonlijke benadering van de auteur en de indrukwekkende fotoreportage maken van dit boek een must-read voor iedereen die met de Eerste Wereldoorlog bezig is.

Dit is een warm boek, vol echte verhalen. Een prachtig voorbeeld van echte mondelinge geschiedschrijving. Een kleine geschiedenis van het dagelijkse oorlogsleven, zoals een oude vrouw of een bejaarde man ze graag aan kleine kinderen verteld.

Meer info? Website van de VRT, met een introductie over het boek, een overzicht van de allerlaatste getuigen, interview met de auteur op Cobra.be en enkele fragmenten van het interview met Philemond Van den Eynde

Mail: pieter@geheugencollectief.be

Lees hier meer over het project

Bedankt!

Pieter

Ik kijk toch. Ik kan het niet laten.

Mijn oordeel? Het verhaal spreekt me niet aan, de acteerprestaties zijn matig (alhoewel ‘Boromir’ van LOTR en ‘Jack’ van The Pillars of the Earth het niet slecht doen). Maar: de waanzin van de veertiende eeuw is mooi verfilmd. Vooral het begin van de film is sterk. De constante angst voor een zwerende bobbel onder je oksel, de rottende geur van lijken in de straten en de hopeloze goedgelovige onwetendheid van de slachtoffers doen je op het puntje van de sofa zitten. De makers kennen hun geschiedenis. Ze brengen de pest goed in beeld, geen overdreven horror en geen anachronistische personages. Jammer dat die personages de stad verlaten en dat de film afdwaalt naar dat slappe trillerverhaal over het dorp. Gemiste kans?

Meer info? Website van de film, een recensie van Three Brothers en Moviemeter

Na Tranen over Mortsel en de historische wandeling, leid ik nu een laatste onderzoek om dit ereperk te voorzien van een herdenkingscentrum.

Geert Bourgeois schrijft op zijn website: ‘De historische waarde van dit ereperk is bijzonder groot, aangezien de site het enige materiële ankerpunt in de stad is dat nog aan het zwaarste bombardement in de Benelux tijdens de Tweede Wereldoorlog herinnert,” aldus minister Bourgeois. “Het bombardement is ongetwijfeld de grootste en indrukwekkendste gebeurtenis geweest in de geschiedenis van de stad. De impact van het gebeuren op Mortselaars en inwoners van omliggende steden en dorpen is onmiskenbaar.’De stad wil het ereperk restaureren en toegankelijker maken. Er worden allerlei initiatieven genomen om de belangstelling voor het bombardement en zijn gevolgen als een belangrijk gegeven uit de geschiedenis te laten voortleven. De overlevenden van de ramp worden schaars en daarom wil de stad de laatste kans grijpen om de woorden, beelden en herinneringen van deze mensen vast te leggen. Het materiële relict van de begraafplaats speelt hierin een centrale rol.

Ik stootte op dit dagboek bij mijn onderzoek voor mijn boek over het dagelijkse leven tijdens de Eerste Wereldoorlog. Vermits ik enkel bezet Vlaanderen behandel en het stilaan tijd is voor een voorsmaakje, citeer ik de reflecties van Samuel over de Spaanse Griep.

Op zaterdag 3 augustus 1918 schreef Samuel: ‘Ik reed van Arnhem met de trein van half twaalf naar Den Haag. Het had een half uur vertraging, zodat ik pas om half drie aankwam. De coupé was schandelijk vol, en wederom geperst door een lijvige dame, die klagend over het plankje in de rug haar mijn plaats afstond. In de coupé was er een lang gesprek over de Spaanse Griep, die velen zo plotseling overvalt dat zij soms een opgeheven been niet meer kunnen neerzetten zonder de meest gruwelijke pijn.’ De volgende dag verbleef Samuel in een hotel: ‘In de middag voelde ik me niet geheel lekker, met vermoedens van de Spaanse Griep, zodat mijn voornemen om ‘s avonds ter kerke te gaan niet kon uitvoeren. ’s Avonds at ik samen met milord en wederom was het diner uitmuntend goed. Maar na het eten voelde ik me niet fris. Ik vreesde voor de griep, of anders een terugslag van mijn colique. Ik verliet milord en ging naar mijn kamer, waar ik na het lezen van de courant in mijn dagboek schreef en zeer vroeg naar bed ging.’

Op 5 augustus had de journalist de griep te pakken: ‘Een onrustige nacht. Ik was zeer dorstig en had pijn in het been. Allemaal bewijzen van Spaanse ziekte, zoals beschreven in de pers. Daarom bestelde ik de dokter , die om elf uur verscheen en constateerde dat ik deze kwaal, doch zeer licht, had. Het bed in met aspirine voorgeschreven en met belofte van de dokter morgen terug te komen. Als de temperatuur zeer hoog was, kon ik hem laten telefoneren. Dus ik lag de ganse dag eenzaam in mijn bed, verstoken van de liefderijke zorgen van mijn vrouw. Zeer triest gestemd, heb ik alles overdacht en bevonden dat mijn levenswijze te lichtvaardig was en ik mijn godsdienst enigszins verzaakte. Dus na een bede voor spoedig herstel, nam ik mij voor in het vervolg geregeld ter kerke te gaan, en bovendien meer aandeel te hebben aan goede werken. Daarna sliep ik in. Tegen de avond was ik veel beter. Ik liet een stukje kip komen, met een kop thee. Waarna ik uit verveling de courant las, en daarop in mijn dagboek bladerde. Ik schrijf nu bij met potlood en in bed, voor het eerst sinds mijn aanval van het spit vier jaren geleden, en de tweede keer van mijn leven. Terwijl ik daarover peins, ben ik vervuld met dankbaarheid voor mijn overigens goede gezondheid. Die heb ik echter ook ongetwijfeld door mijn behoedzame leefregels, doch beschermen die blijkbaar niet tegen epidemische ziekten.’ De dag daarna, dinsdag 6 augustus, ging het al beter: ‘Een goede nacht en zoveel beter dat ik waagde om op te staan. Na het ontbijt mijn sokken en overjas aan getrokken en op de sofa gelegen.’

Twee maanden lang schreef Samuel niet meer over de griep. Hij werd slachtoffer van de eerste golf. Tegen oktober besefte hij dat hij geluk had gehad, want de tweede golf was veel ernstiger. De schrik zat er ook bij hem goed in. Op vrijdag 4 oktober vertrouwde hij aan zijn dagboek toe dat hij ‘in de nacht een geweldige zwelling in zijn mond kreeg’: ‘Daardoor was ik zeer beangstigd een van de nieuwe ziekten te pakken. Mijn vrouw belde dokter Schoffers op, die mij tot elf uur liet wachten. Hij constateerde een aandoening van tandvlees, misschien verkoudheid, maar misschien ook iets van te veel roken. Ik moest in huis blijven en mijn mond met een zout drankje spoelen. Ik sprak met hem over de oorlogskwalen. Hij vertelde over de vlektyfus te Amsterdam, en dito, alsook cholera, te Berlijn. De koning van Spanje was ziek met zijn eigen griep, die volgens sommigen de longenpest was. Ik was blij de griep reeds gehad te hebben. Maar de dokter was van oordeel dat de gezondheid in ons land zeer goed was.’

Vrijdag 25 oktober dreigde zijn dagelijkse bezoek aan de barbier in gevaar te komen: ‘De barbier was vandaag vervangen door een ander, wegens Spaanse griep, die thans ook Den Haag zeer onrustbarend aantastte. Het was vooral erg te Amsterdam, alsook op vele andere plaatsen, waar zeer veel scholen gesloten waren. De bladen stonden vol doodsadvertenties, meestal van jonge lieden. Maar de barbier zei dat de geleerden eindelijk de microbe te pakken hebben. Ze ontdekten dat het beste medicijn het eten van veel rode bieten is, zodat ik Jaantje opdracht gegeven heb deze voortaan dagelijks te eten, aangezien zoiets in geen geval kwaad kan. Enkelen zijn van oordeel dat de griep een milde vorm van nekkramp of pest is, en dat de dokters het geheimhouden met het oog op de ongerustheid.’

Op maandag 28 oktober meldde Samuel hoe de paniek stilaan uitbreidde: ‘In de ochtend was er veel geschreeuw met het ochtendblad, doch liet ik mij niet vangen en wachte ik met lezen tot in stad. Ik ging daarheen per rijwiel, omdat het weer zacht was, en bovendien had ik vernomen dat alle gedrang en samenscholing, inzonderheid trams, streng te vermijden zijn vanwege de griep.’ De volgende dag kwam de dreiging van de griep dichterbij: ‘Ik kreeg een briefkaart van de barbier dat hij geen bedienden meer had, daar er veel personeel ziek was met griep. Hij verzocht zolang mogelijk bij hem te komen. Maar ik zou hieraan geen gevolg geven, het was mijn vast besluit dat al zo’n plaatsen, alsook trams en vooral schouwburgen te mijden zijn, aangezien ze de kans op besmetting bevorderen. Ik zal liever tijdelijk mijn baard laten groeien.’

Op donderdag 31 oktober werden de scholen in Den Haag gesloten om de verspreiding van de griep tegen te gaan: ‘Het is hier nu al even erg als elders. In ons land sterven er per dag duizend lieden, meestal tussen de dertig en veertig. Kinderen, alsook meer bejaarden gaan doorgaans vrij uit. Hetgeen mij, tot op zekere hoogte, een troost is. Alhoewel als ik niet de jaren tel, maar wel mijn uiterlijk, ik mijzelf gerust tot de begin veertigers mag rekenen.’ De volgende dag schreef Samuel: ‘De derde dag van dat de barbier met absentie is, wegens de griep. Ik ben bedenkelijk grijs, zodat mijn vrouw zei dat ik er uit zag als een oude vent, en ik zo niet kon rondlopen. Maar ik had geen zin om mij in barbierswinkels aan besmetting bloot te stellen. Tenslotte ging Amalia bij Marinus een veiligheidsmes lenen. Toch moest ik van deze nieuwmodische Amerikaanse bedenkselen niets hebben, en stelde ik het scheren uit voor mijn gezondheid. Ik sprak hierover aan ons tafeltje en iedereen gaf mij gelijk. Muffelmans was van oordeel dat ik mijn baard diende te laten doorgroeien wat volgens hem de waardigheid van mijn uiterlijk zou verhogen.’

Op maandag 4 november schreef Samuel hoe zijn oude barbier terug was: ‘Hij had slechts een lichte aanval van de griep en hij had zich met rode bieten in twee dagen gecureerd, waarna hij nog drie dagen thuis was gebleven voor de veiligheid. Ook hier werken deze bieten probaat, geen van ons allen is aangetast . Ik sprak hierover met de barbier. Hij vertelde over een Amsterdamse dokter die volgens de bladen een inspuiting heeft uitgevonden. Maar desalniettemin vallen er elke dag vele doden, waaronder diverse bekenden. De bladen staan vol doodsadvertenties, om naar van te worden.’ De volgende dag werd de situatie nog ernstiger: ‘Aangaande de griep: onze regering heeft nu de grenzen gesloten voor vluchtelingen. Dit was, of het nu gedaan is tot eigen bescherming dan wel tot die van de vluchtelingen, een maatregel van wijs beleid. Het merkwaardige van deze epidemie is dat zij in de ene plaats kwaadaardig is en in de andere niet. Zonder verklaring. In Amsterdam virulent, in Den Haag en Rotterdam weer minder, in Arnhem niet, in Groningen wel en in kleinere plaatsen zoals Veendam en Sliedrecht bijzonder zwaar bezocht. Dit kan naar mijn oordeel liggen aan de lucht, doch ook aan het water. De dokters weten het niet, getuige diverse artikelen in de bladen. Volgens de een is het roken beschermend, volgens de ander is het een prikkeling in de keel. Doch volgens Van den Heuvel is op zijn tijd een borrel ter versterking het best. Ik vind persoonlijk bieten het beste, waarmee ik dus doorzet.’

De Spaanse griep bleef Den Haag teisteren. Op 10 november lezen we: ‘Ik ga niet ter kerke, omdat naar mijn oordeel de griep nog niet voldoende geweken is, hoewel ze zeer is verminderd.’ Op 14 november slaagt de griep toe in het gezin van Samuel: ‘Thuis gekomen, hoorde ik dat de Spaanse griep ons Jaantje is overvallen. Ze lag in bed. Er was nergens plaats in een hospitaal. Ik ging terug naar de stad om te eten. Voor ik naar bed ging, spoelde ik de neus en mond met mijn Frans Antiphlogistique-mengsel dat zeer onsmakelijk was. Het was het enige dat we hadden en was hopelijk probaat. Ik overlegde met mijn vrouw of ik niet beter naar een hotel zou gaan, wat zij mij afraadde, zeggende dat niemand weet wie daar in de bedden geslapen heeft, en dat het gevaar voor besmetting zeker het minst in eigen huis is, vooral wanneer men ouder is.’ Op 11 november draaide de Wapenstilstand voor het gezin Van Oss vooral rond de gezondheid van hun dochter: ‘Jaantje had in de nacht hoge koorts en nu zelfs hoofdpijn. Ik vreesde het ergste en liet de werkster komen. Amalia nam kordaat de verpleging op zich, met een Christelijkheid die ik zeer in haar bewonder. Zij verhaalde hoe Jaantje, na de thermometer in de mond te hebben gehad, had gezegd een mens dadelijk kan voelen hoe zoiets helpt!!! Volgens de barbier is de griep overal aan het minderen, en is het in Den Haag niet kwaadaardig. Daarentegen is het broodrantsoen verhoogd met rijst, erwten en thee is op komst. Er zijn ook weer schoenen. De barbier vertelde verder dat de ganse werkende stand verstandig was als zij niets van Troelstra moesten hebben. Daarna ging ik naar de drogist, waar ik diverse middelen voor desinfectie gekocht heb: karbolwater om te besproeien, een drank om te gorgelen en een poeder om te snuiven Ik betaalde 3,40 Gulden.’

Op zaterdag 16 november ging het al beter met Jaantje:  ‘Eerst had ze ‘s nachts koorts, maar nu is haar temperatuur weer bijna normaal. Ik spoorde Amalia aan flink bieten te geven.’ Op zondag kon Samuel nog eens naar de kerk gaan: ‘Voor het eerst in drie weken. Ik oordeelde dat zoiets met het oog op de griep wel nog niet strikt nodig was. Maar het was al in huis, geen kans om het verder te ontwijken. Indien God het wil, ben ik overal te treffen. Maar tot heden ben ik vrijuit gegaan en bovendien heb ik het volle vertrouwen in de rode bieten en de desinfecteermiddelen.’ Jaantje gans, maar op 20 november hoorde Samuel hoe ook zijn familie was getroffen: ‘Met de post kreeg ik brief van neef Karel uit Nijmegen. Hij berichte dat zijn gehele gezin sedert vele weken ziek was met de griep en vroeg mij honderd Gulden te lenen, wat ik echter nooit zal terugzien. Hij is mij nog tweehonderd Gulden schuldig van ouds.’

Pas later lezen we nog enkele berichten over de griep. Op 3 december schreef Samuel: ‘Volgens de barbier heerst er een derde rondreis van de Spaanse griep, nog erger dan de vorige, en op Scheveningen zijn er velen ziek, vooral onder de vissers. Hij wist van één gezin van vier, allen dood . De verspreiding was nu ook in vreemde contreien, tot aan Indië toe, zodat ik Jaantje instructie gaf de rode bieten onverwijld te resumeren, vermits zij recentelijk op dit punt nalatig werd. De scholen zullen wederom worden gesloten.’ Het laatste dagboekfragment dat ons interesseert schreef hij op 6 februari 1919: ‘Prof. van Culemborgh vertelde mij in de tram dat de winter nog wel vier maanden kon duren, zoals in de dertiende eeuw ook eenmaal is gebeurd. De lichtzijde hiervan is dat vele schadelijke bacillen en grotere insecten door de kou gedood zullen worden. De griep is thans inderdaad dermate weg dat er niemand meer van spreekt. Daarentegen komt thans de gevlekte tyfus op, onder andere in Rotterdam. Deze is volgens Z.H. Gel. veroorzaakt door bepaalde luizen, doch niet hoofdluizen, en volgens hem zijn gemeentelijke ontluizinghuizen dringend nodig.’

Bron: VAN OSS, Samuel Frederik, Uit een geheim dagboek 1918-1919. Zijnde de aanteekeningen van den heer Johan Goerée d’Overflacquée, Middelbarnis: N . V. Flakkeesche Boek- en Handelsdrukkerij, 1934. Te raadplegen op de website van DBNL. Via deze link kan je een biografie van Samuel Frederik Van Oss lezen.

Nota: deze getuigenis is naar het huidig Nederlands omgezet. Er zijn woorden toegevoegd en zinsconstructies veranderd om de leesbaarheid te bevorderen.

Bij het schrijven van Godenslaap stootte Erwin Mortier op de dagboekfragmenten van Ellen N. La Motte, een Amerikaanse verpleegster die in 1916 in een veldhospitaal werkte, op enkele kilometers van het front aan de IJzer. Hij maakte er in 2009 een indrukwekkende vertaling van.

In het oorspronkelijk voorwoord lezen we: ‘Zonder twijfel heeft er over de volle lengte van die uitgestrekte kilometers “front” actie plaatsgevonden, en “ogenblikken van intense angst” hebben glorieuze daden van dapperheid, moed, toewijding en noblesse voortgebracht. Maar wanneer zich geen of weinig actie voordoet, komt er plaats voor stilstand, en in een plaats van stilstand heerst veel lelijkheid. Veel lelijkheid welt op in het zog van machtige, bewegende krachten. We zijn getuige van een fase in de evolutie van de mensheid, een fase die we Oorlog nomen – en de trage, gestage voortgang woelt het slijm op in de ondiepten, en dat is het Kielzog van de Oorlog. Het is erg lelijk. Vele kleine levens borrelen op in het kielzog. Ze zijn losgewoeld door de zwepende golfslag en drijven naar het oppervlak, losgemaakt uit hun omgeving, en men vangt een glimp van ze op, afzichtelijk, verwerpelijk. Na de oorlog zullen ze weer stollen in de toestand die we Vrede noemen.’

De verpleegster pende haar bevindingen neer in vijftien kortverhalen, waarin ze een realistisch, cynisch beeld schetste van haar oorlog.

‘De dood is waardig en het leven is waardig, maar de intervallen zijn afschuwelijk.’

Niet voor niets was de latere bundeling van de verhalen lang verboden in de naoorlogse VS. Ellen N. La Motte beleefde de oorlog in een naar de dood stinkende ziekenhuiszaal, waar ze verveeld wachtte op de volgende lading gewonden. Soms was er even iets te beleven, bijvoorbeeld wanneer een generaal in volle uitrusting op enkele minuten een medaille kwam spelden op het witte kostuum van een stervende nadat de verpleging de zalen hadden opgeblinkt: ‘Haast je! Ruim de zaal op! Veeg het snot weg onder Rollins neus! Trek zijn lakens recht! Neem die natte handdoek en maak het rubber schoon op dat bed en het bed ernaast. Kijk of Henri klaar is. haal de schermen weg. Ze de anderen niet te treuzelen. De Generaals zijn op komst!’ Ze ontmoette geen helden van het vaderland, maar uitgeputte, trieste, stervende mannen, jongens soms, aan wiens bed zij hun vaak lelijke, laatste levensadem aanhoorde.

‘Vanuit de operatiezaal worden ze naar de ziekenzalen gebracht, de met verband omzwachtelde hopen die van de operatietafels komen, de hopen die ooit mannen waren. De propere bedden in de zaal worden opengeslagen om hen te ontvangen, om de roerloze, omzwachtelde hopen te ontvangen die van de brancards op de bedden getild, geschoven of gerold worden. Telkens weer, de hele dag lang, komt de processie van brancards de zaal in. De dragen die voorop loopt trapt met zijn knie de deur open en laat een striemende winterregen voor zich uit naar binnen, die de kaarten en papieren op de tafel doet dansen, en de alcohollamp dooft waarboven de injectienaald kookt. Iemand slaat de deur dicht. De bewusteloze vorm wordt in het bed geladen. Hij is zwaar en het bed buigt door onder zijn gewicht. De brancardiers rapen hun rode dekens samen en druipen weer af, ze laten kluiten modder en sporen van modderig water achter op het groene linoleum. Buiten bulderen de kanonnen en binnen schudden de baraques, en telkens en telkens weer komen de dragers de zaal in, met mannen van de hoge tafels in de operatiezaal. Zij zijn het enige wat tussen ons en de kanonnen staat, die wrakken in bedden.’ (het interval, p. 63)

Een harde getuigenis van een gruwelijke oorlog, prachtig vertaald door Erwin Mortier.

Meer info? Website Erwin Mortier, Vrt, de oorspronkelijk Engelse versie en recensie op geschiedenis.nl.

LA MOTTE, Ellen N. en MORTIER, Erwin (vert.), Het Kielzog van de Oorlog, Amsterdam: De Bezig Bij, 2009.

De serie is bloedig en gewelddadig, de acteurs zijn niet echt denderend en het verhaal zit vol met historische fouten. Waarom dan toch kijken? Het harde leven in de ludus wordt mooi geschetst. De graphics in de stijl van de film 300 zijn indrukwekkend. Bovendien is het wel spannend om de strijd in het arena te volgen.

Niet de beroemde slavenopstand van Spartacus, maar zijn leven daarvoor is het onderwerp van deze dertiendelige serie. In 2011 volgde een prequel Gods of the Arena waarin het leven in de ludus van Battiatus voor de komst van Spartacus centraal staat. In 2012 komt er een tweede seizoen over de opstand zelf.

Meer info? Website van Starz en de trailer.

Dit schreef Marjolein in haar verslag toen ze in januari 2010 haar oma interviewde voor een project dat ik begeleidde in het Tweekansonderwijs Antwerpen.

Toen ik een half jaar geleden van WPG Uitgevers de opdracht kreeg om een boek te schrijven over het dagelijkse leven tijdens de Tweede Wereldoorlog, besliste ik al snel dat ik opnieuw een publieksproject wilde uitdenken. Een boek schrijf je niet alleen. Ik wil samen met mensen zoals Marjolein op zoek gaan naar de verhalen van toen.

Zo groeide stilaan het project ‘Zo was onze oorlog’. Scholen, getuigen en allerlei vrijwilligers worden opgeroepen om de geschiedenis van het dagelijkse leven tijdens de oorlog te bewaren. Ze schrijven hun ervaringen neer, ze interviewen en ze verzamelen verhalen uit hun omgeving.

Meer info vindt u via deze link.